 |
| برای نمایش بزرگتر روی تصویر اشاره کنید |
در بسیاری از جوامع روستایی و عشایری ایران، «شیرواره» نهاد خودجوش و تعاونی است که مدیریت جمعی شیر دامها را ممکن میسازد. این سنت که عمدتاً به دست زنان اداره میشود، نمونهای درخشان از همکاری، برنامهریزی مشترک و انصاف در تقسیم منابع است. هدف اصلی واره، جمعآوری و مدیریت شیر بهصورت گردشی است تا خانوادههای دارای دام کم نیز بتوانند از تولیدات لبنی مانند ماست، کشک، کره و دوغ بهرهمند شوند.
با فرارسیدن تابستان و کاهش شیر دامها، زنانی که معمولاً همسایه یا خویشاوند هستند، توافق میکنند شیر دامهای خود را به نوبت به خانه یک عضو بیاورند. در آنجا، شیرها با ابزاری سنتی به نام «لَله» به دقت اندازهگیری و ثبت میشوند تا سهم هر فرد مشخص شود. لَله یک چوب صاف از درخت بید یا بلوط به طول ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر است. در این روش اندازهگیری چوب را در شیر فرو برده و بیرون میآورند و روی آن خاکستر تمیز تنور میپاشند تا خشک شود. سپس ظرف خالی به همراه چوب اندازهگیری به صاحبش بازگردانده میشود تا در پایان دوره، براساس آن شیر دریافت کند.
خانمی که شیر را تحویل میگیرد، ابتدا آن را با پارچهای مخصوص صاف کرده و در دیگ بزرگی میریزد. شیرهای جمعآوریشده طی روزهای بعد به ماست، کره، دوغ و کشک تبدیل میگردند. در این فرایند، خانواده میزبان از زنان دیگر کمک میگیرد و خود نیز در نوبت آنها به کمکشان میرود.
مدت نگهداری شیر نزد هر خانواده به توانایی بازپرداخت و تعداد دامهای شیرده آن بستگی دارد. خانوادههایی که گاو و گوسفند بیشتری دارند، شیر برای مدت بیشتری نزدشان میماند.
انتقال نوبت نگهداری شیر با مراسمی نمادین به نام «چیدنه» همراه است که در آن با آیینهایی خاص، برکت و افزایش فرآوردهها آرزو میشود.
شیرواره تنها یک راهحل اقتصادی نیست؛ بلکه شبکهای از اعتماد، تعهد و انسجام اجتماعی میسازد. این سنت، خرد جمعی زنان را در مدیریت منابع مشترک به نمایش میگذارد و نشان میدهد چگونه همکاری میتواند زندگی را در سختترین شرایط، جریاندار و غنی سازد.